Na 40 jaar neemt het jazz en filmmuziek ensemble I Compani afscheid met een tournee en een boek. Bijna waren de tournee en het boek er niet gekomen, omdat er problemen waren met de subsidieaanvraag bij de gemeente Nijmegen, maar via crowdfunding kwam het toch nog goed. Oprichter en bandleider saxofonist Bo van de Graaf startte zijn muzikale loopbaan in de jaren zeventig in het linkse bolwerk Nijmegen (‘Havana aan de Waal’). Daar werd hij beïnvloed door de vrije impromuziek van de Instant Composers Pool (met Misha Mengelberg en Han Bennink) en het Willem Breuker Kollektief (met de huidige I Compani-leden Arjen Gorter en Rob Verdurmen). In zijn interview in de serie Jazzhelden van de NPO en het Nederlands Jazzarchief legt Bo van de Graaf uit dat hij het vooral moet hebben van zijn zeggingskracht en niet zozeer van zijn techniek. Zeggingskracht is “het vermogen om een indruk achter te laten of een boodschap over te brengen, of het nu gaat om een kunstwerk, een verhaal, een presentatie of een daad. Het is de mate waarin een communicatie-uiting de toeschouwer weet te raken, emoties op te roepen, of een duidelijke intentie en betekenis overbrengt.” Vanuit deze motivatie brengt Van de Graaf met I Compani nu al 40 jaar eigenzinnige interpretaties van filmmuziek. Het begon met de muziek van Nino Rota, vooral bekend van de filmmuziek voor de Godfather-trilogie en de films van Federico Fellini.
Het programma in De Tor werd uitgevoerd met de basisbezetting van zeven musici (saxen, hobo, viool, bandoneon, piano, contrabas en drums). Er zijn ook drie optredens gepland (in Utrecht, Amsterdam en Nijmegen) met een ‘extended’ bezetting (met nog twee zangeressen, fagot, baritonsaxofoon, tenorsax, trompet, trombone en basgitaar). Het programma bestond uit een mix van filmmuziek en eigen muziek van Bo van de Graaf. Het eerste nummer was gelijk het toetje (Tiramisu van Bo van de Graaf), de toegift - toepasselijk in een ruimte waarin ook tangolessen worden gegeven – een tango, de Tango delle capinere. Bij diverse filmnummers vertelde Bo ook aanstekelijke verhalen. Il Bidone (De oplichter), het arrangement was van Leo Bouwmeester, is een film van Fellini over een groep zwendelaars. Prova d’ Orchestra is een andere film van Fellini waarin de orkestrepetitie een metafoor voor de samenleving is. Milano e Nadia komt uit een film van Visconti (de muziek is van Nino Rota) over Rocco en z’n Broers (dat was ook de oorspronkelijk naam van I Compani) die van Napels naar Milaan vertrekken. Pin Penin was de naam van een heel verlegen vrouwtje uit de film Casanova van Fellini waarmee zelfs de grootste minnaar uit de wereldgeschiedenis niets kon beginnen. Arjen Gorter schreef het arrangement voor Et Dieu crea la femme met in de hoofdrol Brigitte Bardot. Nel fiero anelito (In trots verbonden) was een stuk uit de opera Aida van Verdi. Een eigen stuk van Bo van de Graaf was weer Sogni d’ Oro (Gouden dromen), een nummer dat ook op de CD staat achter in het prachtige jubileumboek dat na afloop verkrijgbaar was.
Om de zeggingskracht te vergroten maakte I Compani in hun muziek gebruik van atonale en vervreemdende effecten. De in de jazz minder gangbare instrumenten als hobo, viool en bandoneon zorgden voor een extra dimensie aan de muziek. Dat de zeggingskracht boven de techniek gaat, betekent niet dat de kwaliteit van de muziek te wensen overlaat. Het betekent dat de impact van de muziek op de toehoorder (en de toeschouwer) belangrijker is dan een enkele minder zuivere of minder goed getimede noot. Muziek mag vanuit deze visie juist schuren, verrassen en relativeren: het gaat om het experiment en het spelplezier, niet om perfectie. De jonge hoboïste Maripepa Contreras, een van de weinige jazzhoboïsten ter wereld die zowel in de klassieke muziek als in de jazzmuziek actief is, zei hierover in Jazz Bulletin van september 2025: “In I Compani proberen we van alles uit”. De afgelopen 40 jaar werkte I Compani (ze traden slechts één keer op in De Tor op 30 april 2010, met Ewout Dercksen op tenorsax) in de geest van de grote vernieuwers van de Nederlandse jazz: Misha Mengelberg, Han Bennink en Willem Breuker. Daarom: grazie a tutti per l’amore e l’anarchia.
Geschreven door: Rik Reussing
Foto's van: Jan Geelen
Gehoord op: 28 november 2025